İnşaat ve yıkım atıkları, Türkiye’nin toplam atık üretiminin yaklaşık üçte birini oluşturuyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 2024 raporuna göre yıllık 31 milyon ton İYA üretiliyor, bunun 13 milyon tonu sadece İstanbul’dan çıkıyor. Bu rehber, sahada ayrıştırma protokollerini, mobil kırma-eleme zinciri ile yeniden kullanım sürecini, AB hedeflerine uyum çerçevesinde sektörün nereye doğru evrildiğini somut rakam ve örneklerle anlatıyor.
İYA Mevzuat Çerçevesi
İYA Yönetmeliği ilk olarak 18.03.2004 tarihinde “Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği” adıyla yayımlandı. 2015 ve 2022 revizyonları ile AB Atık Çerçeve Direktifi’ne (2008/98/EC) uyumlandı. Temel hükümleri:
- Atığın üretildiği sahada en az dört kategoride ayrıştırma zorunluluğu
- Lisanslı taşıma ve döküm zorunluluğu (UATF eşliğinde)
- Geri kazanım hedeflerine yıllık beyan zorunluluğu
- Tehlikeli atığın ayrı yönetimi
Tüm mevzuat zinciri için Çevre Bakanlığı geri dönüşüm mevzuatı rehberimiz kapsamlı bir referanstır.
Sahada Ayrıştırma Protokolleri
Sahada ayrıştırma, geri kazanım zincirinin verimini doğrudan belirleyen aşamadır. Yıkımdan sonra karıştırılmış atığı tekrar ayırmak hem zaman hem para açısından çok daha pahalıdır.
Dört Temel Kategori
- İnert Atıklar: Beton, tuğla, kiremit, harç, agrega. Çevreye zararsız, geri kazanım potansiyeli en yüksek.
- Metaller: Demir, alüminyum, bakır, çelik profil. Pazar değeri yüksek, hurda alıcı zincirine doğrudan satılır. Fiyat bilgisi için metal geri dönüşüm Türkiye sektör analizimize bakın.
- Ahşap ve Plastikler: Doğrama, mobilya, izolasyon plastiği. Enerji geri kazanımı veya ikincil hammadde olarak işlenir.
- Tehlikeli Atıklar: Asbest, kurşunlu boya, akümülatör, civalı ürünler. Ayrı taşıma, özel bertaraf zorunlu.
Selektif Yıkım
Modern yıkım sahalarında “selektif yıkım” yaklaşımı uygulanır. Bina yıkılmadan önce iç dekorasyon, doğrama, sıhhi tesisat, elektrik tesisatı sökülür. Bu malzemeler ayrı kategorilerde toplanır. Daha sonra ana yapı yıkılır. Sonuç olarak karışık atık oranı yüzde 60’tan yüzde 15’e iner. Sürdürülebilir yıkım yeşil bina yıkımı yazımız bu yaklaşımın ekonomik karşılığını detaylandırır.
Saha Düzeni
- Her kategori için ayrı konteyner veya alan
- Net etiketleme (6 haneli atık kodu eşliğinde)
- Tehlikeli atık alanı çevreye kapalı ve sızdırmazlık zeminli
- Günlük tartım kayıtları
- UATF düzenlenmesi öncesi tasnif fotoğrafı
Geri Kazanım Hedefleri ve AB Uyumu
AB Atık Çerçeve Direktifi 2018 revizyonu üye ülkeler için aşamalı geri kazanım hedefleri belirledi. Türkiye AB üyesi olmamasına karşın aday ülke statüsü ve Yeşil Mutabakat çerçevesinde aynı hedefleri kabul etti.
Yıllar İçinde Hedefler
| Yıl | Hedef Geri Kazanım Oranı | Türkiye Gerçekleşen |
|---|---|---|
| 2020 | %50 | %42 |
| 2025 | %70 | %58 (tahmini) |
| 2030 | %85 | - |
| 2035 | %90 | - |
Hedeflerin tutturulamaması durumunda doğrudan ulusal ceza yoktur, fakat AB ticaret anlaşmalarında ve karbon sınır vergisi uygulamasında dezavantaj doğar.
Karbon Sınır Düzenleme Mekanizması (CBAM)
AB 2026’dan itibaren CBAM uygulamasını çelik dahil 7 ana sektöre genişletiyor. Hurda ve geri kazanılmış agrega kullanan üretim, CBAM hesabında daha düşük karbon yoğunluğu üretir. Bu, ihracatçı Türk üreticileri için doğrudan rekabet avantajına dönüşür.
Mobil Kırma-Eleme Tesisi Süreci
Geri kazanım zincirinin omurgası kırma-eleme tesisleridir. Türkiye’de iki tip tesis kullanılır.
Sabit Tesisler
Lisanslı sahalarda kurulu, saatlik 300-800 ton kapasiteli endüstriyel tesisler. Beton kırıcı çekiç, çene kırıcı, konik kırıcı, manyetik separatör ve eleme bantları içerir. Yıkım sahasından kamyonla atık taşınır.
Mobil Tesisler
Yıkım sahasında veya yakın geçici sahada kurulan, saatlik 100-450 ton kapasiteli kompakt sistemler. Powerscreen, Metso Lokotrack, Sandvik QJ ve Kleemann markaları yaygın kullanılır. Avantaj: taşıma maliyeti minimize, karbon ayak izi düşük.
Süreç Akışı
- Ön ayrıştırma: Metal, ahşap, plastik elenir
- Birinci kırma: Çene kırıcı ile 200 mm altı
- Manyetik ayrıştırma: Demir-çelik ayrılır
- İkinci kırma: Konik kırıcı ile 50 mm altı
- Eleme: 0-20 mm, 20-40 mm, 40-50 mm granülometride ürün hazırlanır
- Yıkama (opsiyonel): İnce malzeme yıkanır, kil ve organik madde uzaklaştırılır
Tipik Üretim Tablosu
| Girdi (yıkılan bina) | Çıktı (yeniden kullanılabilir) |
|---|---|
| 1.000 ton beton + agrega | 850-920 ton geri kazanılmış agrega |
| 1.000 ton karışık (ayrıştırılmamış) | 450-580 ton kullanılabilir |
| 1.000 ton metal hurda | 970-985 ton (sadece kayıp: pas, kir) |
Ayrıştırma oranı kalite ve verimi belirler. Bağcılar galvaniz tesisi geri dönüşüm projemizde sahada ayrıştırma sayesinde geri kazanım oranı yüzde 82’ye çıkarıldı.
Geri Kazanılmış Agreganın İnşaatta Kullanımı
TS EN 12620 ve TS EN 13242 standartları geri kazanılmış agreganın hangi sınıf ve oranlarda kullanılabileceğini tanımlar.
Beton Üretimi
C8/10 - C25/30 sınıfı beton üretiminde geri kazanılmış agrega yüzde 20-40 ikame oranıyla kullanılabilir. C30/37 ve üstü sınıflarda ikame oranı yüzde 10-20’ye düşürülür. Test sertifikası şarttır.
Yol Alt Temel Dolgusu
Geri kazanılmış agrega yol alt temel ve dolgu malzemesi olarak yüzde 100 oranında kullanılabilir. Karayolları Genel Müdürlüğü 2023 şartnamesi bu kullanımı destekler.
Drenaj ve Filtre Katmanı
20-40 mm granülometride geri kazanılmış agrega, drenaj kanallarında ve filtre katmanlarında doğal agregayı tamamen ikame edebilir.
Peyzaj ve Saha Dolgusu
Park, otopark altı dolgu, peyzaj tepecikleri ve geçici saha düzenlemelerinde herhangi bir sertifika gerekmeden kullanılabilir.
Maliyet Avantajı
Geri kazanılmış agrega ton başı 220-310 TL bandında satılır. Doğal kaynak agrega 380-520 TL/ton’dur. Büyük projelerde tek başına yüzde 35-45 hammadde tasarrufu sağlar.
Tehlikeli İnşaat Atıkları
Yıkım sahasında tehlikeli atık yönetimi en hassas kalemdir.
Yaygın Tehlikeli Atıklar
| Atık | Kod | Kaynak |
|---|---|---|
| Asbestli yalıtım | 17 06 01* | 2000 öncesi binalarda boru izolasyonu |
| Asbestli çatı plakası | 17 06 05* | Eternit boru, çatı kaplama |
| Kurşunlu boya | 17 09 03* | 1980 öncesi binalarda iç-dış cephe |
| PCB içeren transformatör | 16 02 13* | Eski sanayi tesisleri |
| Civalı termostat | 16 02 13* | Eski ısıtma sistemleri |
| Floresan ampul | 20 01 21* | Tüm bina tipleri |
Asbest Söküm Süreci
- Akredite laboratuvar tarafından asbest tespiti raporu
- Çevre Müdürlüğü’ne sökme bildirimi
- Negatif basınç bölgesi kurulumu (hava sızıntısı önleme)
- Tam koruyucu kıyafet ile çalışma
- Çift kat poşetlemeli paketleme
- ADR sertifikalı araçla taşıma
- Lisanslı bertaraf tesisine teslim
Esenyurt tekstil fabrika söküm projemizde 1.200 m² asbestli çatı sökümü tam mevzuat zincirine uygun yürütüldü.
Şehir Bazlı Uygulama Farkları
İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyükşehirler İYA mevzuatına ek olarak yerel düzenleme yapabilir.
İstanbul
İBB Hafriyat Yönetmeliği, İBB hafriyat taşıma izni ve döküm sahası lisanslarını yönetir. Sıfır Atık Birimi ek raporlama isteyebilir.
Bölgesel Etki
Avrupa yakasında Beylikdüzü, Esenyurt, Avcılar gibi kentsel dönüşüm bölgelerinde İYA üretimi diğer ilçelerin 2-3 katıdır. Bu bölgelerde mobil kırma-eleme tesisi kurulumu daha yaygındır.
Geri dönüşüm hizmet sayfamız ve bina yıkımı hizmet sayfamız İYA sürecinde Ardasan’ın hizmet kapsamını detaylandırır.
